Początek treści

Wystawa XI

Plakat 'Ratunek z Hiszpanii' ze zdjęciem grupy dzieci w Barcelonie.
Grupa polskich dzieci, Barcelona, lata 40/50. XX w. [Walter Lis]

Ratunek z Hiszpanii

In memoriam: Jan Dopierała (16.01.1934-09.05.2026)

 

Autorzy: Anna Dudek, Michał Hankiewicz

Projekt graficzny: Renata Borowska

Tłumaczenie: Joanna Sasin

Współpraca: Michał Adamiak, Andrzej Grzegorczyk

 

Zdjęcia i relacje pochodzą ze zbiorów:

Archiwum Państwowe w Łodzi [APŁ]; Instytut Pamięci Narodowej [IPN]; Narodowe Archiwum Cyfrowe [NAC]; Polski Czerwony Krzyż [PCK]; Muzeum Dzieci Polskich – ofiar totalitaryzmu [MDP]; Konsulat Generalny RP w Barcelonie [KG RP w Barcelonie]; Arxiu Fotografic de Barcelona [AFB] oraz kolekcji prywatnych: Jan Dopierała, Veronica Jadoch, Walter Lis, Pamela Mingey, Kent Panasiewicz, Marek Pernal, Piotr Potocki

 

Druk: Arsa Łódź 2026

Plakat 'Germanizacja polskich dzieci' ze zdjęciem dzieci w Salzburgu z 1945 r.
Janusz Bukorzycki (siedzi pierwszy z prawej) w ośrodku w Salzburgu, 1945 [MDP]

Germanizacja polskich dzieci

 

W czasie II wojny światowej Trzecia Rzesza w ramach Generalnego Planu Wschodniego (Generalplan Ost) dokonywała rabunku i germanizacji dzieci z Polski oraz innych okupowanych krajów Europy Środkowo-Wschodniej. Szacuje się, że zjawisko to dotknęło kilkudziesięciu tysięcy polskich dzieci.  

 

Działania te nadzorowała organizacja Lebensborn (niem. źródło życia), koordynując odbiór dzieci z sierocińców, z rodzin odmawiających podpisania niemieckiej listy narodowościowej oraz z rodzin, gdzie dorośli byli wcześniej aresztowani, przebywali w obozach lub pracowali przymusowo. Celem było wytypowanie najbardziej „wartościowych rasowo” dzieci. Przeprowadzano na nich pseudonaukowe badania lekarskie i psychologiczne. Sprawdzano wielkość poszczególnych części ciała, kolor oczu oraz włosów oraz możliwą podatność na zniemczenie. Końcowym etapem pozbawiania dzieci ich tożsamości było fałszowanie dokumentów i zmiana nazwisk.

 

Jak my do Hiszpanii przyjechaliśmy, to my po polsku zapomnieliśmy i stale po niemiecku gadałyśmy. A pani Kasia[Katarzyna Pobiarzyn, wychowawczyni – przyp. aut.]ona za nami[chodziła]>>Wyjdźcie stamtąd, ja wiem, że po niemiecku mówicie! Po polsku mówić, po polsku!<<

wspomnienia Heleny Piwowarczyk

Plakat 'Hiszpańska rzeczywistość' ze zdjęciem z wojny domowej w Hiszpanii z 1936 r.
Wojna domowa z Hiszpani, 1936 [NAC]

Hiszpańska rzeczywistość

 

Wiosną 1939 r. dobiegła końca trzyletnia hiszpańska wojna domowa. W jej skutek upadły rządy republikańskie, a władze przejął gen. Francisco Franco, współautor wojskowego przewrotu. Zaprowadził on wewnętrzną politykę odwołującą się do monarchii i opartą o radykalny konserwatyzm społeczny i antykomunizm.

 

Podczas II wojny światowej Hiszpana oficjalnie zachowała neutralność, choć politycznie i gospodarczo wspierała Trzecią Rzeszą. Skutkiem tego była izolacja kraju po 1945 r. w równym stopniu przez kraje demokratyczne i komunistyczne. Reżim autorytarny dążył do normalizacji stosunków z państwami europejskimi. Jednym z działań było poinformowanie rządów Wielkiej Brytanii, Francji i Stanów Zjednoczonych o gotowości zorganizowania kilkumiesięcznego pobytu dla dzieci z krajów najbardziej poszkodowanych wojną.

 

Konieczne jest wywołanie atmosfery terroru. Należy dać odczuć naszą dominację, eliminując bez wahania i bez skrupułów każdego, kto nie myśli tak jak my.

gen. Emilio Mola

fragment tajnej Instrukcji nr 1, 25 maja 1936

Plakat ze zdjęciami ks. A. Liedtke i hr. J. Potockiego.
ks. Antoni Liedtke, 1931 [NAC], hr. Józef Potocki, [Piotr Potocki]

Utworzenia ośrodka w Barcelonie

 

Idea udzielenia azylu polskim dzieciom pojawiła się wiosną 1945 r. w środowisku związanym z polskim poselstwem w Madrycie. Jej orędownikami byli hr. Józef Potockichargé d’affairs w poselstwie RP w Madrycie oraz ks. Antoni Liedtke, delegat Polskiego Czerwonego Krzyża w Hiszpanii. W tym czasie strona hiszpańska nawiązała również kontakt z Florianem Piskorskim delegatem Rady Polonii Amerykańskiej z siedzibą w Genewie.

 

hr. Józef Potockiprzedstawił pomysł utworzenia ośrodka opiekuńczego dla dzieci germanizowanych z terenu Niemiec i Austrii. Na jego potrzeby wynajęto willę Vallcarca, służącą uprzednio jako sierociniec dla dzieci odbieranych hiszpańskim przeciwnikom politycznym.

 

Działający w latach 1946-1956 ośrodek w Barcelonie był jedynym tego typu miejscem, utworzonym w celu ratowania polskich dzieci po II wojnie światowej w Europie.

Plakat 'Oni pomogli' ze zdjęciem Wandy Morbitzer-Tozer i konsula E. Rodóna.
Wanda Morbitzer-Tozer i Eduardo Rodon y Blasa, Konsul Generalny RP w Barcelonie [KG RP w Barcelonie]

Oni pomogli.

Józef Potocki / Wanda Morbitzer-Tozer

 

Osobami szczególnie zaangażowanymi w utworzenie ośrodka w Barcelonie był hr. Józef Potocki oraz Wanda Morbitzer-Tozer, która na co dzień otaczała opieką najmłodszych Polaków. To ona organizowała czas wolny, naukę dla najmłodszych oraz praktyki zawodowe dla najstarszych dzieci.

 

Wsparcie instytucjonalne zapewniał również Polski Czerwony Krzyż, Konsulat Honorowy RP w Barcelonie oraz Poselstwo RP w Madrycie. Jedną z kierujących lokalnym oddziałem PCK była Anna (Klemensiewicz) Rodon, żona Eduarda Rodón y Blasa, będącego konsulem RP w Barcelonie.

 

Walczyliśmy bez wytchnienia, na przekór wszystkiemu i na pozór łagodnie, walczyliśmy o adaptację, która tak łatwa wydaje się na pierwszy rzut oka.

Wspomnienia Wandy Morbitzer-Tozer

Plakat 'Transporty dzieci do Barcelony' ze zdjęciami dzieci z transportów z 1946 r.
Dzieci z pierwszego transportu przybyłego do Barcelony na pokładzie statku „J. J. Sister”, 24 kwietnia 1946 [AFB], Dzieci w drodze do Hiszpanii, 19 czerwca 1946 r. [AFB]

Witaj Hiszpanio!

Transporty dzieci do Barcelony

 

I transport – 35 os. - 24.04.1946

II transport – 82 os. - 19.06.1946

III transport – 9 os. - 16.10.1946

 

Transport został niezmiernie uroczyście i serdecznie powitany w porcie przez najwyższe miejscowe władze hiszpańskie z gubernatorem cywilnym i burmistrzem na czele. Towarzyszącym transportowi paniom wręczone zostały kwiaty z barwami polskimi i hiszpańskimi.

Fragment raport Józefa Tyszki z dnia 24 kwietnia 1946 r.

Plakat 'Barcelońska codzienność' ze zdjęciem dzieci z ośrodka wypoczywających nad morzem.
Dzieci z ośrodka podczas wypoczynku nad morzem, lata 40/50. XX w. [Kent Panasiewicz]

Barcelońska codzienność

 

Poddane germanizacji dzieci w pierwszej kolejności przypominano język polski. Początkowo uczyły się one na terenie ośrodka.  W późniejszym okresie starsze dzieci umieszczono w szkołach. Chłopcy mieli zdobyć techniczne umiejętności zawodowe, dziewczęta były przyuczane do prowadzenia domu, względnie roli stenografistki.

 

Oprócz nauki dzieci miały organizowane szereg aktywności, wyjazdy nad morze, wspólne potańcówki czy wystawianie przedstawień teatralnych o tematyce patriotycznej. Zorganizowano również drużynę harcerską.

 

wspomnienia Erny Kaszuby

Plakat 'Barcelońska codzienność' ze zdjęciem dzieci przy choince bożonarodzeniowej.
Dzieci z ośrodka w Barcelonie, lata 40/50. XX w. [Pamela Mingey]

Barcelońska codzienność

 

Było nas 25 czy 28 dziewczyn w pokoju. Miałyśmy swoje obowiązki. Co sobotę wszyscy sprzątaliśmy. Jak się coś zrobiło źle albo niedbale to od nowa, jeszcze raz. Wychowawcy byli surowi. Ale to był piękny czas.

wspomnienia Krystyny Rasek

Plakat 'Barcelońska codzienność' ze zdjęciem dziewcząt i opiekunki na schodach budynku.
Dziewczęta z opiekunkami w ośrodku w Barcelonie, lata 40. XX w. [Pamela Mingey]

Barcelońska codzienność

 

[…] wychodziliśmy przez okno z tarasu na dół, ale byliśmy bardzo ostrożni. Każdej nocy wymykaliśmy się w miasto. To piękne wspomnienia.

wspomnienia Waltera Lisa

Plakat 'Barcelońska codzienność' ze zdjęciem młodzieży na wspólnym posiłku na świeżym powietrzu.
Dzieci w ośrodku w Barcelonie, lata 50. XX w. (MDP)

Barcelońska codzienność

 

Chodziliśmy do kina. Wchodziliśmy tam za darmo. Wystarczyło powiedzieć, że jesteśmy polskie dzieci i wpuszczano nas na seans. To były amerykańskie filmy.

wspomnienia Waltera Lisa

Plakat 'Trudne powroty' ze zdjęciem pożegnania dzieci na statku odpływającym z portu.
Pożegnanie z dziećmi wracającymi do Polski, 7 października 1946 [AFB]

Trudne powroty

 

Błagałam na kolanach panią Wandę by pozwoliła mi jechać[do USA – przyp. aut.], że nie chcę wracać do Polski, bo tam bieda. I tylko babcia, a co ja z babcią będę w tej Polsce robić? Ale pani Wanda odpowiadała: >>Jesteś za słaba i zbyt chora by pojechać do Stanów<<.

wspomnienia Erny Kaszuby

Plakat 'Trudne powroty' ze zdjęciem grupy powracających do kraju dzieci na dworcu.
Dzieci wracają do Polski, 21 października 1946 [AFB]

Trudne powroty

 

Przyjmowane w ośrodku dzieci były uznawane za sieroty, lecz dzięki poszukiwaniom Polskiego Czerwonego Krzyża odnajdywały one swoich krewnych. Już trzy tygodnie po przyjeździe do stolicy Katalonii do Polski wróciło troje dzieci, a kolejne ośmioro do końca 1946 r. W kolejnych latach do Francji, Niemiec i Polski powróciło łącznie 38 dzieci.

 

Losem dzieci zainteresowani byli również przedstawicieli amerykańskiej Polonii. Podejmowani oni działania w celu sprowadzenia dzieci do Stanów Zjednoczonych. W 1951 r. udało się zorganizować dwa transporty liczące łącznie 30 dzieci. Wyjazdy ograniczała jednak narastająca izolacja międzynarodowa Hiszpanii. Z tego powodu część dzieci wyjeżdżała wpierw do Portugalii, skąd udawały się do USA.

Mapa Europy z zaznaczonymi trasami powrotów i wyjazdów dzieci z Hiszpanii.

Janusz Bukorzycki

1933 (miejsce urodzenia Łódź)

– > VI-VII 1943 Łódź (przechodzi badania rasowe)

– > Jesień 1943 Oberweis (Austria) (pobyt w ośrodku germanizacyjnym)

– > IV 1946 Barcelona (pobyt w ośrodku dla polskich dzieci)

– > XI 1946 Łódź (powrót do kraju)

 

Jan Dopierała

1934 (miejsce urodzenia Krotoszyn)

– > 1939 Zduny (pobyt w domu dziecka)

– > 1939 Kalisz (pobyt w Okręgowym Domu Dziecka)

– > Oberweis (Austria) (pobyt w ośrodku germanizacyjnym)

– > IV 1946 Barcelona (pobyt w ośrodku dla polskich dzieci)

– > X 1948 Wolsztyn (powrót do kraju)

 

Erna Kaszuba

1935 (miejsce urodzenia Tarnowice)

– > 1939 Miechowice (odebranie babci, pobyt w domu dziecka)

– > 1945 Niemcy (ewakuacja sierocińca)

– > 1945 Włochy (przeniesienie po wyzwoleniu Niemiec)

– > 1946 Barcelona (pobyt w ośrodku dla polskich dzieci)

– > VIII 1950 Nysa (powrót do kraju)

 

Aleksandra Gruzińska

1932 (miejsce urodzenia Poznań)

– > 1940 Łódź (zabrana do domu dziecka)

– > 1940 Bruczków I Kalisz (przechodzi badania rasowe)

– > 1940 Acher Bacher (Niemcy) (przeniesienie do żeńskiej szkoły)

– > Salzburg (Austria) (przeniesienie do rodziny zastępczej)

– > 1946 Barcelona (pobyt w ośrodku dla polskich dzieci)

– > 1951 (wyjazd do USA)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Walter Lis

1941 (miejsce urodzenia Zabrze)

– > Germany (Dom Dziecka w Rzeszy)

– > 1946 Barcelona (pobyt w ośrodku dla polskich dzieci)

– > 1956 (wyjazd do USA)

 

Teresa Lindner

1938 (miejsce urodzenia Pabianice)

– > Łódź (pobyt w ośrodku germanizacyjnym)

– > Kalisz (pobyt w ośrodku germanizacyjnym)

– > Niemcy (pobyt w ośrodku germanizacyjnym)

– > IV 1946 Barcelona (pobyt w ośrodku dla polskich dzieci)

– > VII 1956 (wyjazd do USA)

Plakat 'Wrócili do kraju' z portretem uśmiechniętego Jana Dopierały.
Jan Dopierała w czasie pobytu w Barcelonie, lata 40. XX w. [Jan Dopierała] ur. 16 stycznia 1934 r. w Krotoszynie – zm. 9 maja 2026 r. w Poznaniu

Wrócili do kraju

Jan Dopierała

 

Wakacje spędzaliśmy nad morzem.  Mieliśmy tam opiekę i wyżywienie na dobrym poziomie. Niczego nam nie brakowało. […] Niedaleko Vallcarci był kościół. Byłem tam u I Komunii Świętej. Ale nie mam stamtąd żadnej pamiątki

wspomnienia Jana Dopierały

Plakat 'Wrócili do kraju' z portretem młodego Janusza Bukorzyckiego.
Janusz Bukorzycki, 1946 [PCK] ur. 3 maja 1933 r. w Łodzi – zm. 26 grudnia 2024 r. w Łodzi

Wrócili do kraju

Janusz Bukorzycki

 

[…] dzieci wysłano do Hiszpanii do Barcelony, tam zaczęła się nasza rekonwalescencja. Było nam bardzo dobrze, opiekunki Hiszpanki były dla nas bardzo dobre, prowadzały nas na plażę, czy w niedzielę do kościoła. Ośrodkiem kierowali […] też Polacy. Przychodziła do nas mieszkająca w Barcelonie p. Maria Gorczyńska, starsza pani, kazała wołać na siebie >>Babcia<<. Przychodziła do nas codziennie, opowiadała nam bajki i różne historie, tak bardzo ją kochaliśmy.

wspomnienia Janusza Bukorzyckiego

Plakat 'Wrócili do kraju' z portretem młodej Erny Kaszuby.
Erna Kaszuba przed wyjazdem z Barcelony, 1950, [MDP] ur. 29 września 1935 r. w Tarnowskich Górach

Wrócili do kraju

Erna (Ernestyna) Kaszuba

 

Lubiłam chodzić do kina. Starałam się być grzeczna, by uzyskać pozwolenie na takie wyjście. Dużo filmów obejrzałam w Hiszpanii. Pamiętam film o Robin Hoodzie i jeszcze takie z komikami. Największa karą było jak pani Wanda[Morbitzer-Tozer] nie pozwoliła iść do kina.

wspomnienia Erny Kaszuby

Plakat 'Witaj Ameryko!' ze zdjęciem grupowym dziewcząt i duchownego na schodach.
Aleksandra Gruzińska (pośrodku w drugim rzędzie od góry) wśród dziewczynek z ośrodka w Barcelonie [KG RP w Barcelonie] ur. 27 lutego 1932 r. w Poznaniu

Witaj Ameryko!

Aleksandra Gruzińska

 

Tak, jestem jedną z dziewcząt z ulicy Vallcarca.

                                                                                  wspomnienia Aleksandry Gruzińskiej

 

Uczniowie liceum francuskiego wykazują się bardzo dobrymi świadectwami /szczególnie dziewczęta/ i wszyscy umieszczeni byli w danym trymestrze na tablicy najlepszych postępów.

fragment raportu Stanisława Horoby

kierownika Rady Pedagogicznej z dnia 17 kwietnia 1947

Plakat 'Witaj Ameryko!' z portretem młodej Teresy Lindner.
Teresa Lindner w czasie pobytu w Barcelonie, lata 40/50. XX w. [Pamela Mingey] ur. 1937 lub w 1938 r. w Pabianicach – zm. 5 lipca 2023 r. w Wirginii

Witaj Ameryko!

Teresa Lindner

 

W Barcelonie byłam 10 lat. Przyjechałam jak miałam 8 i pojechałam z Barcelony, jak miałam 18.

wspomnienia Teresy Lindner

 

Znalazłam się w obozie dla uchodźców w Salzburgu, gdzie było bardzo dużo dzieci ze wszystkich stron. Przeżyłam to bardzo ciężko. W końcu wysłano nas do Włoch, a stamtąd statkiem do Barcelony. Schronisko przy ulicy Vallcarca jest mnie najcudowniejszym miejscem na świecie.

wspomnienia Teresy Lindner

Plakat 'Witaj Ameryko!' ze zdjęciem Waltera Lisa w stroju ludowym.
Walter Lis w czasie pobytu w ośrodku w Barcelonie, lata 40/50. XX w. [Walter Lis] ur. 1941 r. w Zabrzu

Witaj Ameryko!

Walter Lis

 

Jako jedyny chłopiec poszedłem do liceum. Inni szli albo do szkół zawodowych albo do pracy. Oni otrzymywali za to pieniądze. Ja też chciałem mieć swoje pieniądze i nie chciałem chodzić do szkoły. Więc płacili mi kieszonkowe, bylebym tylko poszedł do liceum. Ale skończyłem tylko pierwszą klasę, bo potem pojechałem do Ameryki.

wspomnienia Waltera Lisa

Plakat 'Pamięć o barcelońskich dzieciach' ze zdjęciem archiwalnym na balkonie oraz zdjęciem ze zjazdu wychowanków z 2008 r.
Dziewczęta na balkonie rezydencji Vallcarca, Barcelona, lata 40/50. XX w. [Kent Panasiewicz], Zjazd byłych wychowanków ośrodka w Barcelonie, 2008 [Veronica Jadoch]

Pamięć o barcelońskich dzieciach

 

W 2008 roku przychodzi z Polskiego Czerwonego Krzyża list, że poszukują tych dzieci, które były tam[w Barcelonie].[…] popłakałem się […] a małżonka mówi: Janusz, zaproszenie mamy do Hiszpanii.

wspomnienia Janusza Bukorzyckiego