Wystawa XI
Ratunek z Hiszpanii In memoriam: Jan Dopierała (16.01.1934-09.05.2026)
Autorzy: Anna Dudek, Michał Hankiewicz Projekt graficzny: Renata Borowska Tłumaczenie: Joanna Sasin Współpraca: Michał Adamiak, Andrzej Grzegorczyk
Zdjęcia i relacje pochodzą ze zbiorów: Archiwum Państwowe w Łodzi [APŁ]; Instytut Pamięci Narodowej [IPN]; Narodowe Archiwum Cyfrowe [NAC]; Polski Czerwony Krzyż [PCK]; Muzeum Dzieci Polskich – ofiar totalitaryzmu [MDP]; Konsulat Generalny RP w Barcelonie [KG RP w Barcelonie]; Arxiu Fotografic de Barcelona [AFB] oraz kolekcji prywatnych: Jan Dopierała, Veronica Jadoch, Walter Lis, Pamela Mingey, Kent Panasiewicz, Marek Pernal, Piotr Potocki
|
Druk: Arsa Łódź 2026
Germanizacja polskich dzieci
W czasie II wojny światowej Trzecia Rzesza w ramach Generalnego Planu Wschodniego (Generalplan Ost) dokonywała rabunku i germanizacji dzieci z Polski oraz innych okupowanych krajów Europy Środkowo-Wschodniej. Szacuje się, że zjawisko to dotknęło kilkudziesięciu tysięcy polskich dzieci.
Działania te nadzorowała organizacja Lebensborn (niem. źródło życia), koordynując odbiór dzieci z sierocińców, z rodzin odmawiających podpisania niemieckiej listy narodowościowej oraz z rodzin, gdzie dorośli byli wcześniej aresztowani, przebywali w obozach lub pracowali przymusowo. Celem było wytypowanie najbardziej „wartościowych rasowo” dzieci. Przeprowadzano na nich pseudonaukowe badania lekarskie i psychologiczne. Sprawdzano wielkość poszczególnych części ciała, kolor oczu oraz włosów oraz możliwą podatność na zniemczenie. Końcowym etapem pozbawiania dzieci ich tożsamości było fałszowanie dokumentów i zmiana nazwisk.
Jak my do Hiszpanii przyjechaliśmy, to my po polsku zapomnieliśmy i stale po niemiecku gadałyśmy. A pani Kasia[Katarzyna Pobiarzyn, wychowawczyni – przyp. aut.]ona za nami[chodziła]>>Wyjdźcie stamtąd, ja wiem, że po niemiecku mówicie! Po polsku mówić, po polsku!<< wspomnienia Heleny Piwowarczyk |
Hiszpańska rzeczywistość
Wiosną 1939 r. dobiegła końca trzyletnia hiszpańska wojna domowa. W jej skutek upadły rządy republikańskie, a władze przejął gen. Francisco Franco, współautor wojskowego przewrotu. Zaprowadził on wewnętrzną politykę odwołującą się do monarchii i opartą o radykalny konserwatyzm społeczny i antykomunizm.
Podczas II wojny światowej Hiszpana oficjalnie zachowała neutralność, choć politycznie i gospodarczo wspierała Trzecią Rzeszą. Skutkiem tego była izolacja kraju po 1945 r. w równym stopniu przez kraje demokratyczne i komunistyczne. Reżim autorytarny dążył do normalizacji stosunków z państwami europejskimi. Jednym z działań było poinformowanie rządów Wielkiej Brytanii, Francji i Stanów Zjednoczonych o gotowości zorganizowania kilkumiesięcznego pobytu dla dzieci z krajów najbardziej poszkodowanych wojną.
Konieczne jest wywołanie atmosfery terroru. Należy dać odczuć naszą dominację, eliminując bez wahania i bez skrupułów każdego, kto nie myśli tak jak my. gen. Emilio Mola fragment tajnej Instrukcji nr 1, 25 maja 1936 |
Utworzenia ośrodka w Barcelonie
Idea udzielenia azylu polskim dzieciom pojawiła się wiosną 1945 r. w środowisku związanym z polskim poselstwem w Madrycie. Jej orędownikami byli hr. Józef Potockichargé d’affairs w poselstwie RP w Madrycie oraz ks. Antoni Liedtke, delegat Polskiego Czerwonego Krzyża w Hiszpanii. W tym czasie strona hiszpańska nawiązała również kontakt z Florianem Piskorskim delegatem Rady Polonii Amerykańskiej z siedzibą w Genewie.
hr. Józef Potockiprzedstawił pomysł utworzenia ośrodka opiekuńczego dla dzieci germanizowanych z terenu Niemiec i Austrii. Na jego potrzeby wynajęto willę Vallcarca, służącą uprzednio jako sierociniec dla dzieci odbieranych hiszpańskim przeciwnikom politycznym.
Działający w latach 1946-1956 ośrodek w Barcelonie był jedynym tego typu miejscem, utworzonym w celu ratowania polskich dzieci po II wojnie światowej w Europie. |
Oni pomogli. Józef Potocki / Wanda Morbitzer-Tozer
Osobami szczególnie zaangażowanymi w utworzenie ośrodka w Barcelonie był hr. Józef Potocki oraz Wanda Morbitzer-Tozer, która na co dzień otaczała opieką najmłodszych Polaków. To ona organizowała czas wolny, naukę dla najmłodszych oraz praktyki zawodowe dla najstarszych dzieci.
Wsparcie instytucjonalne zapewniał również Polski Czerwony Krzyż, Konsulat Honorowy RP w Barcelonie oraz Poselstwo RP w Madrycie. Jedną z kierujących lokalnym oddziałem PCK była Anna (Klemensiewicz) Rodon, żona Eduarda Rodón y Blasa, będącego konsulem RP w Barcelonie.
Walczyliśmy bez wytchnienia, na przekór wszystkiemu i na pozór łagodnie, walczyliśmy o adaptację, która tak łatwa wydaje się na pierwszy rzut oka. Wspomnienia Wandy Morbitzer-Tozer |
Witaj Hiszpanio! Transporty dzieci do Barcelony
I transport – 35 os. - 24.04.1946 II transport – 82 os. - 19.06.1946 III transport – 9 os. - 16.10.1946
Transport został niezmiernie uroczyście i serdecznie powitany w porcie przez najwyższe miejscowe władze hiszpańskie z gubernatorem cywilnym i burmistrzem na czele. Towarzyszącym transportowi paniom wręczone zostały kwiaty z barwami polskimi i hiszpańskimi. Fragment raport Józefa Tyszki z dnia 24 kwietnia 1946 r. |
Barcelońska codzienność
Poddane germanizacji dzieci w pierwszej kolejności przypominano język polski. Początkowo uczyły się one na terenie ośrodka. W późniejszym okresie starsze dzieci umieszczono w szkołach. Chłopcy mieli zdobyć techniczne umiejętności zawodowe, dziewczęta były przyuczane do prowadzenia domu, względnie roli stenografistki.
Oprócz nauki dzieci miały organizowane szereg aktywności, wyjazdy nad morze, wspólne potańcówki czy wystawianie przedstawień teatralnych o tematyce patriotycznej. Zorganizowano również drużynę harcerską.
wspomnienia Erny Kaszuby |
Barcelońska codzienność
Było nas 25 czy 28 dziewczyn w pokoju. Miałyśmy swoje obowiązki. Co sobotę wszyscy sprzątaliśmy. Jak się coś zrobiło źle albo niedbale to od nowa, jeszcze raz. Wychowawcy byli surowi. Ale to był piękny czas. wspomnienia Krystyny Rasek |
Trudne powroty
Błagałam na kolanach panią Wandę by pozwoliła mi jechać[do USA – przyp. aut.], że nie chcę wracać do Polski, bo tam bieda. I tylko babcia, a co ja z babcią będę w tej Polsce robić? Ale pani Wanda odpowiadała: >>Jesteś za słaba i zbyt chora by pojechać do Stanów<<. wspomnienia Erny Kaszuby |
Trudne powroty
Przyjmowane w ośrodku dzieci były uznawane za sieroty, lecz dzięki poszukiwaniom Polskiego Czerwonego Krzyża odnajdywały one swoich krewnych. Już trzy tygodnie po przyjeździe do stolicy Katalonii do Polski wróciło troje dzieci, a kolejne ośmioro do końca 1946 r. W kolejnych latach do Francji, Niemiec i Polski powróciło łącznie 38 dzieci.
Losem dzieci zainteresowani byli również przedstawicieli amerykańskiej Polonii. Podejmowani oni działania w celu sprowadzenia dzieci do Stanów Zjednoczonych. W 1951 r. udało się zorganizować dwa transporty liczące łącznie 30 dzieci. Wyjazdy ograniczała jednak narastająca izolacja międzynarodowa Hiszpanii. Z tego powodu część dzieci wyjeżdżała wpierw do Portugalii, skąd udawały się do USA. |
Janusz Bukorzycki 1933 (miejsce urodzenia Łódź) – > VI-VII 1943 Łódź (przechodzi badania rasowe) – > Jesień 1943 Oberweis (Austria) (pobyt w ośrodku germanizacyjnym) – > IV 1946 Barcelona (pobyt w ośrodku dla polskich dzieci) – > XI 1946 Łódź (powrót do kraju)
Jan Dopierała 1934 (miejsce urodzenia Krotoszyn) – > 1939 Zduny (pobyt w domu dziecka) – > 1939 Kalisz (pobyt w Okręgowym Domu Dziecka) – > Oberweis (Austria) (pobyt w ośrodku germanizacyjnym) – > IV 1946 Barcelona (pobyt w ośrodku dla polskich dzieci) – > X 1948 Wolsztyn (powrót do kraju)
Erna Kaszuba 1935 (miejsce urodzenia Tarnowice) – > 1939 Miechowice (odebranie babci, pobyt w domu dziecka) – > 1945 Niemcy (ewakuacja sierocińca) – > 1945 Włochy (przeniesienie po wyzwoleniu Niemiec) – > 1946 Barcelona (pobyt w ośrodku dla polskich dzieci) – > VIII 1950 Nysa (powrót do kraju)
Aleksandra Gruzińska 1932 (miejsce urodzenia Poznań) – > 1940 Łódź (zabrana do domu dziecka) – > 1940 Bruczków I Kalisz (przechodzi badania rasowe) – > 1940 Acher Bacher (Niemcy) (przeniesienie do żeńskiej szkoły) – > Salzburg (Austria) (przeniesienie do rodziny zastępczej) – > 1946 Barcelona (pobyt w ośrodku dla polskich dzieci) – > 1951 (wyjazd do USA) |
Walter Lis 1941 (miejsce urodzenia Zabrze) – > Germany (Dom Dziecka w Rzeszy) – > 1946 Barcelona (pobyt w ośrodku dla polskich dzieci) – > 1956 (wyjazd do USA)
Teresa Lindner 1938 (miejsce urodzenia Pabianice) – > Łódź (pobyt w ośrodku germanizacyjnym) – > Kalisz (pobyt w ośrodku germanizacyjnym) – > Niemcy (pobyt w ośrodku germanizacyjnym) – > IV 1946 Barcelona (pobyt w ośrodku dla polskich dzieci) – > VII 1956 (wyjazd do USA) |
Wrócili do kraju Jan Dopierała
Wakacje spędzaliśmy nad morzem. Mieliśmy tam opiekę i wyżywienie na dobrym poziomie. Niczego nam nie brakowało. […] Niedaleko Vallcarci był kościół. Byłem tam u I Komunii Świętej. Ale nie mam stamtąd żadnej pamiątki wspomnienia Jana Dopierały |
Wrócili do kraju Janusz Bukorzycki
[…] dzieci wysłano do Hiszpanii do Barcelony, tam zaczęła się nasza rekonwalescencja. Było nam bardzo dobrze, opiekunki Hiszpanki były dla nas bardzo dobre, prowadzały nas na plażę, czy w niedzielę do kościoła. Ośrodkiem kierowali […] też Polacy. Przychodziła do nas mieszkająca w Barcelonie p. Maria Gorczyńska, starsza pani, kazała wołać na siebie >>Babcia<<. Przychodziła do nas codziennie, opowiadała nam bajki i różne historie, tak bardzo ją kochaliśmy. wspomnienia Janusza Bukorzyckiego |
Wrócili do kraju Erna (Ernestyna) Kaszuba
Lubiłam chodzić do kina. Starałam się być grzeczna, by uzyskać pozwolenie na takie wyjście. Dużo filmów obejrzałam w Hiszpanii. Pamiętam film o Robin Hoodzie i jeszcze takie z komikami. Największa karą było jak pani Wanda[Morbitzer-Tozer] nie pozwoliła iść do kina. wspomnienia Erny Kaszuby |
Witaj Ameryko! Aleksandra Gruzińska
Tak, jestem jedną z dziewcząt z ulicy Vallcarca. wspomnienia Aleksandry Gruzińskiej
Uczniowie liceum francuskiego wykazują się bardzo dobrymi świadectwami /szczególnie dziewczęta/ i wszyscy umieszczeni byli w danym trymestrze na tablicy najlepszych postępów. fragment raportu Stanisława Horoby kierownika Rady Pedagogicznej z dnia 17 kwietnia 1947 |
Witaj Ameryko! Teresa Lindner
W Barcelonie byłam 10 lat. Przyjechałam jak miałam 8 i pojechałam z Barcelony, jak miałam 18. wspomnienia Teresy Lindner
Znalazłam się w obozie dla uchodźców w Salzburgu, gdzie było bardzo dużo dzieci ze wszystkich stron. Przeżyłam to bardzo ciężko. W końcu wysłano nas do Włoch, a stamtąd statkiem do Barcelony. Schronisko przy ulicy Vallcarca jest mnie najcudowniejszym miejscem na świecie. wspomnienia Teresy Lindner |
Witaj Ameryko! Walter Lis
Jako jedyny chłopiec poszedłem do liceum. Inni szli albo do szkół zawodowych albo do pracy. Oni otrzymywali za to pieniądze. Ja też chciałem mieć swoje pieniądze i nie chciałem chodzić do szkoły. Więc płacili mi kieszonkowe, bylebym tylko poszedł do liceum. Ale skończyłem tylko pierwszą klasę, bo potem pojechałem do Ameryki. wspomnienia Waltera Lisa |
Pamięć o barcelońskich dzieciach
W 2008 roku przychodzi z Polskiego Czerwonego Krzyża list, że poszukują tych dzieci, które były tam[w Barcelonie].[…] popłakałem się […] a małżonka mówi: Janusz, zaproszenie mamy do Hiszpanii. wspomnienia Janusza Bukorzyckiego |




















